Wie zijn wij en waarom doen we dit?

Jemen anno 2019. Bijna 19 miljoen (!) mensen hebben dringend humanitaire hulp nodig…. en al drie jaar wendt de wereld haar hoofd af. Over de vreselijke en verwoestende gevolgen hoor je haast niemand, het wordt de ‘vergeten’ of ‘stille’ oorlog genoemd. Dat vinden wij verschrikkelijk, dus we komen in actie! Wij gaan met de pet rond voor Jemen. Niet alleen om geld in te zamelen voor de slachtoffers, maar ook in de hoop dat we met elkaar aandacht geven aan de situatie in Jemen, op wat voor een manier dan ook.

Waarom is het oorlog in Jemen?

bron: NOS

Volgens de Verenigde Naties speelt zich in Jemen momenteel de grootste humanitaire crisis ter wereld af. Al ruim drie jaar is het land in oorlog, 2 miljoen Jemenieten zijn op de vlucht in eigen land en een hongersnood dreigt voor 14 miljoen mensen, dat is de helft van de bevolking. Waarom is het eigenlijk oorlog Jemen? Wat moeten we weten om het conflict te begrijpen?

Jemen ligt in het zuidwesten van het Arabische Schiereiland, omringd door Saoedi-Arabië, Oman en verschillende zeeën. Het is een prachtig land met een rijke cultuur die teruggaat naar de tijd van de Bijbelse koningin van Sheba. In de geschiedenis noemen de Romeinen Jemen ‘Arabia Felix’, het Gelukkige Arabië, vanwege de vruchtbare grond waarop koffie, vijgen en dadels worden verbouwd. De huizen in de oude hoofdstad Sanaa zien eruit als in verhalen van duizend-en-een-nacht. Nu kennen we Jemen vooral door de beelden van kapotte gebouwen en van kinderen die honger lijden vanwege een verwoestend conflict.

Vanaf het begin van de oorlog in 2015 is het duidelijk dat er in Jemen veel internationale belangen spelen. Vooral de rol van Saoedi-Arabië, een land dat met wapens gesteund wordt door het Westen, mengt zich in het conflict. Eerst is er nog hoop dat het Westen oog zal hebben voor het leed, drie jaar later is het conflict alleen maar verergerd.

Waarom weten we zo weinig over de oorlog in Jemen?

De oorlog in Jemen speelt zich af buiten ons blikveld. Hij breekt uit op het moment dat de internationale gemeenschap de ogen op Syrië en de opkomst van IS richt. We volgen grootmachten als de VS, China, Rusland, Iran en Turkije die daar strijden en de ontwikkelingen omtrent Syriëgangers en IS-aanslagen waarmee Europa wordt geconfronteerd.

Bovendien komen er vanuit Syrië veel vluchtelingen in Europa terecht, wat dat land voor veel mensen letterlijk een gezicht geeft. Jemenitische vluchtelingen kennen we niet, want het is moeilijk vluchten uit dit land. Er is slechts een kleine hogere klasse die daartoe de mogelijkheid heeft en de weg vanuit Jemen naar Europa is niet alleen langer en ingewikkelder dan vanuit Syrië, Saoedi-Arabië blokkeert ook de Jemenitische grenzen. Ook horen we jarenlang weinig over het conflict in Jemen, omdat journalisten actief geweerd worden. Lennart Hofman van De Correspondent noemt de oorlog dan ook een oorlog die “vergeten wordt gemaakt”. Via allerlei omwegen, letterlijk en figuurlijk, lukt het hem en een klein aantal andere journalisten toch om naar Jemen af te reizen.

Ook Ana van Es, Midden-Oostencorrespondent voor de Volkskrant, reist voor haar reportages af naar de frontlijn. Om niet op te vallen kleedt ze zich in ayaba en niqaab en is ze ‘getrouwd’ met haar chauffeur.

Eind 2017 reist presentatrice Floortje Dessing naar Jemen af. Tijdens haar bezoek aan hulpverleners van het Rode Kruis breekt er een vuurgevecht uit, vlakbij de compound waar Dessing verblijft. Ze moet schuilen en wanneer ze uiteindelijk veilig het land uit kan en realiseert dat er afgelopen dagen zo’n 300 mensen zijn omgekomen, breekt ze. Door deze beelden krijgt Jemen ineens een gezicht voor veel Nederlanders.

Waarom is het eigenlijk oorlog in Jemen?

Het conflict in Jemen is een strijd van de bevolking tegen de machthebbers met als onderliggend probleem jarenlange onderontwikkeling als gevolg van slecht bestuur, vriendjespolitiek en corruptie. Inmiddels is het ook een burgeroorlog tussen het noorden en het zuiden.

Om dat te begrijpen moeten we een aantal jaar terug in de tijd. Tot 1990 bestaat Jemen uit twee onafhankelijke landen. Het zuiden heeft een socialistische geschiedenis met steun van de Sovjet-Unie, het noorden richt zich al jarenlang op Egypte. De hereniging brengt Jemenieten niet wat ze hopen. Al in 1994 is er een burgeroorlog die het noorden onder leiding van president Saleh wint. In de jaren die volgen legt deze president zijn wil op aan het zuiden.

Jemenieten, van noord tot zuid, willen goed bestuur, veiligheid, sociale rechtvaardigheid en een eerlijke verdeling van macht en economische ontwikkeling. In het voorjaar van 2012 lukt het de bevolking hun president Ali Abdullah Saleh – die dan al 33 jaar aan de macht is en als verantwoordelijke voor jarenlange achterstanden wordt gezien – af te zetten. Jemen lijkt op dat moment nog een succesverhaal te midden van alle ellende van de Arabische Lente.

Er volgen verkiezingen, waarbij voormalig vicepresident Hadi de enige kandidaat is en dus wint. De Houthi’s, rebellen uit het noorden, doen mee aan de vredige protesten tegen het bewind. Maar de situatie in Jemen verbetert niet onder de nieuwe president. De onrust in het land geeft de Houthi’s ruimte om aan invloed te winnen. In september 2014 nemen ze de hoofdstad Sanaa in en uiteindelijk verjagen ze ook de regering van Hadi.

Buurland Saoedi-Arabië vangt Hadi op en biedt aan hem weer in het zadel te helpen. In april 2015 neemt de VN-Veiligheidsraad een resolutie aan die Hadi erkent als legitieme president van Jemen en krijgt Saoedi-Arabië goedkeuring voor een interventie in het conflict. Sindsdien is het geweld en het aantal oorlogsslachtoffers drastisch toegenomen. Ondertussen keert de voormalig president Saleh terug naar Jemen, waar hij probeert de macht weer terug te winnen. Eind 2017 keert Saleh zich tegen de Houthi’s en zoekt hij aansluiting bij Saoedi-Arabië, waarop de Houthi’s hem vermoorden.

Inmiddels heeft de burgeroorlog in Jemen zich ontwikkeld tot een ingewikkeld conflict met veel verschillende partijen:

De Houthi’s in het noorden van Jemen. Tot Salehs dood worden zij door hem en zijn legertroepen gesteund. Saoedi-Arabië verkondigt dat Iran de Houthi’s steunt.

De regering van Hadi in het zuiden en aan de grens met Oman. Deze heeft de steun van Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en onder andere de VS en de Britten.

In het oosten van Jemen zijn de terroristische organisaties Al Qaida en IS actief. Zij richten zich op het stichten van een islamitisch rijk, waar geen plaats is voor ongelovigen.

Het conflict in Jemen is begonnen als protest tegen de machthebbers van het land, maar door de bemoeienis van buitenaf is het inmiddels een geopolitieke strijd.

Welke landen bemoeien zich met de oorlog in Jemen?

De internationale gemeenschap voert al jaren een strijd over de hoofden van Jemenitische burgers. Saoedi-Arabië heeft belangen in Jemen, onder andere vanwege transportroutes. Deze gaan langs de kusten van Jemen en Saoedi-Arabië verscheept er voor miljarden dollars aan olie naar het Westen. Bovendien wil Saoedi-Arabië voorkomen dat het ingezette democratiseringsproces in Jemen zich verder ontwikkelt. Saoedische machthebbers zijn bang dat het democratische gedachtegoed overslaat naar hun land, wat een bedreiging is voor hun positie.

Saoedi-Arabië wil namelijk haar sterke positie als soennitisch land in het Midden-Oosten behouden en is bang dat Iran, een sjiitisch land en daardoor aartsvijand van Saoedi-Arabië, samen met de Houthi’s die positie overneemt. Saoedi-Arabië beweert dat de Houthi’s gesteund worden door Iran en framen het conflict in Jemen als een godsdienstoorlog. De Houthi’s hangen namelijk de zaiditische stroming aan, wat valt onder het sjiisme.

Al sinds 2002 is de VS, onder het mom van democratisering, bezig met het bestrijden van terreur in Jemen, de zogenaamde War on Terror. Het is een oorlog zonder mandaat, waarbij de VS onder andere drones inzet en ook burgers raakt. In plaats van democratisering bereikt het Westen het tegenovergestelde: het beangstigt mensen en drijft hen in de armen van terroristische bewegingen zoals Al Qaida.

De G18, een groep landen waar ook Nederland toebehoort, steunt de VN in haar vredesonderhandelingen. De groep wordt geacht neutraal te zijn, maar ook Saoedi-Arabië, dat zich actief mengt in het conflict, maakt er deel van uit. Net als de VS, dat op grote schaal wapens naar Saoedi-Arabië exporteert. Dit zou bijdragen aan de Amerikaanse veiligheid, omdat Saoedi-Arabië zo terreur in de regio kan bestrijden. Daarnaast levert Saoedi-Arabië volgens de Amerikanen een belangrijke bijdrage aan de stabiliteit en economische vooruitgang in het Midden-Oosten.

Een diplomatieke oplossing voor het conflict blijft tot nu toe uit. Uiteindelijk wegen de eigen economische belangen van olie en wapens voor het Westen zwaarder dan de humanitaire gevolgen van het geweld in Jemen.

Is er hoop voor de toekomst in Jemen?

Omdat het Westen zich onder andere door de wapenexport naar Saoedi-Arabië mengt in het conflict, ligt ook de oplossing voor het conflict deels in ‘onze’ handen. De war on terror gaat nog steeds door, maar verergert de terreur in dit land. Jemen als kweekvijver voor terroristen kan uiteindelijk ook negatieve gevolgen hebben voor het Westen, wat betekent dat het conflict misschien wel minder ver van ons bed is dan we denken.

Ondertussen dreigt de hongersnood om te slaan in uithongering. Er is voedsel in de winkels, maar dat kan de straatarme bevolking, mede door enorme inflatie, niet betalen. Eten wat de VN en andere hulporganisaties aanbieden kan het land niet binnen vanwege de blokkade aan de grens door Saoedi-Arabië en de regering van Jemen.

Voorlopig is de situatie in Jemen nog uitzichtloos en Saoedi-Arabië lijkt zijn gang te kunnen gaan. Misschien komt daar verandering in door de moord op de Saoedische journalist Jamal Khashoggi. Er is een sterk vermoeden dat dit in opdracht was van de hoogste kringen van Saoedi-Arabië. Als reactie leggen diverse westerse landen sancties op aan Saoedi-Arabië of ze schorten de wapenexport naar dit land op.

Door de verdwijning van de Saoedische journalist Khashoggi komt er meer aandacht voor de acties van het huidige Saoediregime en dus ook meer voor de rol van Saoedi-Arabië in Jemen.

Hoewel het wrang is dat deze ene moord ineens wel internationaal aandacht trekt, is het ook een moment om gebruik van te maken. Wapens leveren en met opzet mensen uithongeren is een oorlogsmisdaad en daarom moet de VN-Veiligheidsraad in principe ingrijpen. Maar de VN-resolutie uit 2015, die Hadi de legitieme president van Jemen maakt, bestaat ook nog steeds. Zo lang de VN die niet intrekt of herziet, kan Saoedi-Arabië niet tot de orde geroepen worden en zal het conflict voortduren.

Zo lang de VN-Veiligheidsraad de interventie van Saoedi-Arabie goedkeurt zal er geen vrede komen in Jemen. Wel komt er steeds meer kritiek op de rol van dit land en trekken sommige landen hun wapenexport in.

De oorlog in beeld, gepubliceerd door NRC in maart 2019

https://www.nrc.nl/nieuws/2019/03/26/vier-jaar-oorlog-in-jemen-a3954463